Tüstü əleyhinə ventilyasiya: təzyiqləndirmə və tüstü uzaqlaşdırma

Qısaca

NIST-ə görə, ABŞ-da yanğın qurbanlarının təxminən 70–75%-i yanıqdan yox, tüstüdən zəhərlənərək ölür. Tüstü əleyhinə mühafizə tüstünü təxliyə yollarından iki yolla uzaq tutur. Təzyiqləndirmə pilləkən qəfəslərinə, lift şaxtalarına və tambur-şlüzlərə bayır havası vurur ki, onlarda təzyiq yanan mərtəbədəkindən yüksək olsun. Tüstü uzaqlaşdırma isə tüstünü dəhlizlərdən, hollardan və atriumlardan sorur. Adi ventilyasiya eyni vaxtda dayanmalıdır, yoxsa tüstünü bütün binaya yayır. ABŞ standartı NFPA 92-yə görə sprinklerli binada minimum təzyiq fərqi 12,5 Pa, Rusiya və Azərbaycan normalarına görə isə 20 Pa-dır. Yuxarı hədd qapıların insanlar tərəfindən açıla biləcək qədər yüngül qalmasını təmin edir.

Tüstü alovdan çox insan öldürür

• 2017–2019-cu illərdə ABŞ-da yaşayış binalarındakı yanğınlarda mülki şəxslərin ölümlərinin 35%-nin əsas səbəbi yalnız tüstüdən zəhərlənmə, 49%-nin yanıq və tüstü birlikdə, 6%-nin isə yalnız yanıq olub. Bu paylar səbəbin qeydə alındığı ölümlərə aiddir (ABŞ Yanğın İdarəsi).
• NIST NFPA-nın hesabatına istinadla ABŞ-da yanğın qurbanlarının təxminən 70–75%-nin tüstüdən zəhərlənərək öldüyünü göstərir.
• NIST-dən John Klote qeyd edir ki, pilləkən qəfəsləri və lift şaxtaları tez-tez tüstü ilə dolur, bu da təxliyənin qarşısını alır və yanğınsöndürənlərə mane olur.

Tüstü binada necə yayılır

• Qüvvələr. Klote baca effektini, isti qazların qalxmasını və genişlənməsini, küləyi, ventilyasiya sisteminin ventilyatorlarını və hərəkət edən liftlərin porşen effektini sadalayır.
• Baca effekti. Bayırda soyuq olanda hava pilləkən qəfəsləri və şaxtalarla yuxarı qalxır. İsti havada kondisionerli binalarda axın əksinə, aşağıya yönələ bilər.
• Ventilyasiya sisteminin özü. Klote-un tövsiyəsinə görə, sistem elə layihələndirilməlidir ki, yanğın aşkarlananda ventilyatorlar ya dayansın, ya da tüstü əleyhinə rejimə keçsin. Əks halda, onun sözləri ilə, HVAC sistemi tüstünü xidmət etdiyi hər yerə daşıyacaq.

Tüstünü içəri buraxmamaq və ya çölə çıxarmaq

Tüstü əleyhinə sistemlər üzrə ABŞ standartı NFPA 92 hər iki yanaşmanı əhatə edir. Saxlama (containment) pilləkən qəfəslərinin, zonaların, lift şaxtalarının, vestibüllərin və təhlükəsizlik zonalarının təzyiqləndirilməsinə əsaslanır. İdarəetmə (management) atrium kimi böyük həcmli sahələrdə tüstünü ventilyatorlarla və ya təbii açılışlarla çıxarır. Hər ikisi yanğın aşkarlanmasından avtomatik işə düşür: sprinkler axın siqnalizatorundan, tüstü və ya istilik detektorundan. NFPA 92 bu sistemlərin necə layihələndirilməsini müəyyən edir; binaya belə sistemin lazım olub-olmadığını isə tikinti və yanğın normaları həll edir.

Rusiya qanunvericiliyi də eyni iki vasitədən istifadə edir. Yanğın təhlükəsizliyi texniki reqlamenti (123-FZ saylı Federal Qanun) mühafizə olunan otaqlarda, tambur-şlüzlərdə və pilləkən qəfəslərində izafi təzyiq yaradan vurucu havalandırmanı, mexaniki və ya təbii tüstü sorulmasını sadalayır. 25 iyul 2022-ci ildən tüstü sorulması olmadan təzyiqləndirməyə icazə verilmir. Rusiyanın SP 7.13130 qaydalar məcəlləsinə görə tüstü sorulması, məsələn, bu yerlərdən tələb olunur:

• hündürlüyü 28 m-dən çox olan yaşayış, ictimai, inzibati və çoxfunksiyalı binaların dəhlizlərindən və hollarından;
• iki və daha çox mərtəbəli ictimai, inzibati, çoxfunksiyalı və bəzi istehsalat binalarında təbii havalandırması olmayan, uzunluğu 15 m-dən çox olan dəhlizlərdən;
• tüstülənməyən pilləkən qəfəslərinə birləşən dəhlizlərdən;
• atrium və passajlardan.

Azərbaycanın isitmə, ventilyasiya və kondisioner sistemləri üzrə layihələndirmə normaları AzDTN 2.12-2* hündürlüyü 26,5 m-dən çox olan istehsalat, ictimai və inzibati-məişət binalarının dəhlizlərindən tüstü sorulmasını tələb edir.

İngiltərədə çoxmənzilli binalar üçün Approved Document B təlimatı təbii tüstü açılışlarını təsvir edir: xarici divarda sahəsi ən azı 1,5 m² olan dəhliz açılışı və ya kəsiyi ən azı 1,5 m² olan tüstü şaxtası, üstəlik pilləkənin yuxarısında ən azı 1 m²-lik açılış.

Pilləkən təzyiqləndirilməsi rəqəmlərlə

* CIBSE Journal-ın məlumatına görə; EN 12101-13-ün 1-ci cədvəlinin özünü görməmişik.

2022-ci il Avropa standartı EN 12101-13 bu sistemlərin layihələndirilməsində EN 12101-6:2005-i əvəz edib. O, hündürlüyü 60 m-ə qədər olan binaları əhatə edir, iki sinif (1-ci və 2-ci sinif) müəyyən edir, köhnə 10 Pa ssenarisini ləğv edir və mühafizə olunan məkanda təzyiqi həmişə müsbət saxlayır.

Yanğında adi ventilyasiya niyə dayanır

• Rusiya. Tüstü əleyhinə ventilyasiya işə düşəndə ümumi və texnoloji ventilyasiya, kondisioner sistemləri dayandırılmalıdır; texnoloji təhlükəsizliyi təmin edən sistemlər istisnadır (123-FZ, 85-ci maddə). SP 7.13130 əlavə edir ki, normal açıq yanğın əleyhinə klapanlar yanğın siqnalı ilə bağlanır. Tüstü sorucu ventilyatorlar vurucu ventilyatorlardan 20–30 saniyə əvvəl işə düşür.
• Azərbaycan. Avtomatik yanğınsöndürmə və ya yanğın siqnalizasiyası olan binalarda AzDTN 2.12-2* bloklama tələb edir: o, digər ventilyasiya sistemlərini dayandırır, tüstü əleyhinə ventilyasiyanı işə salır, yanğın olan mərtəbədə və ya zonada tüstü klapanlarını açır, yanğın əleyhinə klapanları isə bağlayır.
• ABŞ. NFPA 90A-ya görə kanal tüstü detektorları sərfi 944 l/s-dən (2 000 cfm) çox olan vurucu sistemlərdə və birdən çox mərtəbəyə xidmət edən, sərfi 7 080 l/s-dən çox olan sorucu sistemlərdə quraşdırılır. Tüstü aşkarlayanda onlar öz ventilyatorlarını dayandırır. Beynəlxalq Mexaniki Məcəlləyə (IMC) əsaslanan normalar isə detektorları sərfi 2 000 cfm-dən çox olan sistemlərin sorulan havasına qoyur; detektor sistemi dayandırır, sistem tüstü əleyhinə sistemin hissəsidirsə, onu tüstü əleyhinə rejimə keçirir.
• Qazlı yanğınsöndürmə ilə eyni vaxtda yox. Rusiya qanunvericiliyi yanan otaqda qaz, toz və ya aerozol yanğınsöndürmənin və tüstü əleyhinə ventilyasiyanın eyni vaxtda işləməsini qadağan edir; qazlı yanğınsöndürmə sistemləri haqqında məqaləmizə baxın.

Dayandırma mütləq deyil. NFPA 92 HVAC ventilyatorlarını dəyişdirilmiş rejimdə istifadə edən qeyri-xüsusi (nondedicated) sistemlərə icazə verir, Rusiya qanunvericiliyi isə texnoloji təhlükəsizlik sistemlərini işlək saxlayır.

Yanğın əleyhinə və tüstü klapanları

• Yanğın əleyhinə klapan. İstilik aşkarlananda avtomatik bağlanır və odadavamlı divar və örtüklərdən keçən kanallarda yanğının yayılmasının qarşısını alır. Avropada EN 15650 standartı ilə tənzimlənir. "Statik" yanğın əleyhinə klapan yalnız yanğında ventilyasiya sisteminin avtomatik dayandığı yerlərdə istifadə oluna bilər.
• Tüstü klapanı. Tüstünün hərəkətini məhdudlaşdırır, tüstü aşkarlanmasından avtomatik işləyir və məsafədən idarə oluna bilər. Avropada tüstü əleyhinə klapanlar EN 12101-8 standartı ilə tənzimlənir. ABŞ-ın model normaları I və ya II sızma sinfi tələb edir.
• Rusiya terminləri. Yanğın əleyhinə klapan normal açıq (yanğında bağlanır), normal bağlı (yanğında açılır) və ya ikitərəfli ola bilər. Tüstü klapanı normal bağlıdır və tüstü sorulması şaxtalarında quraşdırılır.

Yanğına davam gətirməli olan avadanlıq

Azərbaycanın AzDTN 2.7-9 normaları yüksək binalar üçün 400 °C-də 2 saat işləyən tüstü sorucu ventilyatorlar və odadavamlılıq həddi ən azı EI 60 olan tüstü klapanları tələb edir. Tüstü fasaddan ən azı 20 m/s sürətlə çıxarılmalıdır ki, vurucu sistemlərin hava götürücülərinə düşməsin. Vurulan və sorulan havanın disbalansı 30%-dən çox olmamalıdır.

Sınaqlar

• NFPA 92 (2024-cü il nəşri). Xüsusi tüstü əleyhinə sistemlər ən azı altı ayda bir, qeyri-xüsusi sistemlər isə ən azı ildə bir dəfə sınaqdan keçirilir. Sınaqlarda hava sərfi və təzyiq fərqləri ölçülür, ehtiyat qidalanmada iş yoxlanılır. Xüsusi sistemlər həm də tüstü əleyhinə idarəetmə paneli vasitəsilə hər həftə özünü yoxlayır.
• Rusiya. SP 7.13130 tüstü əleyhinə ventilyasiyanın qəbul və dövri sınaqları üçün GOST R 53300-2009 standartına istinad edir.

Azərbaycanda

Qüvvədə olan tikinti normalarının rəsmi siyahısında isitmə, ventilyasiya və kondisioner sistemləri üçün AzDTN 2.12-2 göstərilir. Normalarda qeyd olunur ki, onların əvəz etdiyi sovet SNiP 2.04.05-91* 6 sentyabr 2017-ci ildən Azərbaycanda hüquqi qüvvəyə malik deyil. Rusiyanın SP 7.13130, Avropanın EN 12101 və ABŞ-ın NFPA 92 standartları siyahıda yoxdur. Yüksək binalar üçün 30 sentyabr 2025-ci ildən qüvvədə olan AzDTN 2.7-9 yuxarıdakı tələbləri əlavə edir.

Tipik səhvlər

• Tüstü sorulması olmadan təzyiqləndirmə. Rusiya qanunvericiliyi 2022-ci ildən bunu qadağan edir.
• Həddən artıq təzyiq. Həddən artıq təzyiq altında olan pilləkən qapısı açmaq üçün çox ağır olur, ona görə də cədvəldəki hər norma təzyiqi və ya qapının açılma qüvvəsini məhdudlaşdırır.
• İşləməyə davam edən ventilyasiya. Bloklama olmasa, ümumi ventilyasiya tüstünü xidmət etdiyi hər yerə daşıyır.
• Ləğv edilmiş standarta görə layihələndirmə. EN 12101-6:2005 2022-ci ildə əvəz olunub; onun rəqəmləri artıq tətbiq edilmir.
• ABŞ normalarını qarışdırmaq. NFPA 90A və Beynəlxalq Mexaniki Məcəllə kanal tüstü detektorlarını müxtəlif yerlərə qoyur. Layihənin hansına əsaslandığını yoxlayın.