FM-200, Novec 1230 və ya Inergen: qazlı yanğınsöndürmə necə seçilir

Qısaca

FM-200 (HFC-227ea) və Novec 1230 (FK-5-1-12) halokarbon (xladon) tipli maddələrdir. Onlar maye halında saxlanılır, yanğını əsasən istiliyi udmaqla söndürür və təxminən 10 saniyə ərzində buraxılır. Inergen (IG-541) azot, arqon və karbon qazının qarışığıdır. O, oksigenin səviyyəsini aşağı salır, sıxılmış qaz kimi saxlanılır və 60–120 saniyə ərzində buraxılır. Hər üçü ABŞ Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyinin (EPA) otağı qazla doldurmaq üçün məqbul maddələr siyahısındadır və NFPA 2001-in təhlükəsizlik hədləri daxilində istifadə olunmalıdır. 2026-cı ildə aralarındakı əsas fərq tənzimləmədir: HFC-227ea Kiqali düzəlişi ilə nəzarət olunan istixana qazıdır, Azərbaycan isə bu düzəlişi 2025-ci ildə ratifikasiya edib.

Bu sistemlər nəyi qoruyur

Bu sistemlər üzrə beynəlxalq standart ISO 14520-1:2023 otağın elektrik keçirməyən və iz qoymayan qazlarla doldurulmasını əhatə edir. FM-200 və Novec 1230 istehsalçıları Chemours və 3M tipik tətbiq sahələri kimi kompüter və server otaqlarını, məlumat mərkəzlərini, telekommunikasiya obyektlərini, muzeyləri və arxivləri göstərir.

Azərbaycanda yüksək binaların 2025-ci il layihələndirmə normaları AzDTN 2.7-9 demək olar ki, bütün otaqlarda su ilə işləyən avtomatik yanğınsöndürmə tələb edir. Elektrik lövhəsi otaqları, transformator otaqları, server otaqları, arxivlər və oxşar yerlər texniki-iqtisadi əsaslandırma olduqda qaz və ya toz sistemləri ilə təchiz edilə bilər.

Üç maddənin müqayisəsi

Otaqdakı insanlar üçün təhlükəsizdirmi?

• Halokarbonlar. Təmiz qaz sistemləri üzrə ABŞ standartı NFPA 2001 onları adətən insanların olduğu otaqlarda NOAEL-ə, yəni heç bir mənfi təsirin müşahidə olunmadığı səviyyəyə qədər konsentrasiyada istifadə etməyə icazə verir. HFC-227ea üçün NOAEL 9,0%, təsirin müşahidə olunduğu ən aşağı səviyyə isə 10,5%-dir. FK-5-1-12 üçün NOAEL 10,0%-dir.
• Ehtiyat konsentrasiyadan asılıdır. Avropa standartı EN 15004 üzrə "yüksək təhlükəli" A sinfi yanğınlar üçün 3M layihə konsentrasiyalarını belə verir: FK-5-1-12 üçün 5,6%, HFC-227ea üçün 8,5%, IG-541 üçün 45,7%. 3M-in hesablamasına görə, bu, onların NOAEL-inə nisbətən +78,6%, +5,9% və −5,9% ehtiyat deməkdir.
• İnert qazlar. NFPA 2001 həddi oksigenə bağlayır. Maddə 43%-dən az olduqda (təxminən 12% oksigen) insanların təsirə məruz qalma müddəti 5 dəqiqə ilə, 43–52%-də (12–10% oksigen) isə 3 dəqiqə ilə məhdudlaşdırılmalıdır. 52–62%-də (10–8% oksigen) sistemə yalnız adətən insan olmayan otaqlarda icazə verilir və istənilən təsir 30 saniyədən az olmalıdır. 62%-dən yuxarı konsentrasiyada otaqda insan olmamalıdır və heç bir təsirə yol verilmir.
• Inergen-də CO₂ nə üçündür. EPA-ya görə, o, oksigeni az olan mühitdə qanın oksigenlə doyumunu və beyin qan axınını artırır. Layihə konsentrasiyası 5%-dən çox CO₂ yaratmamalıdır.
• Buraxılışdan əvvəl xəbərdarlıq. NFPA 2001 buraxılışdan əvvəl həyəcan siqnalı və vaxt gecikməsi tələb edir. Gecikmə nəzərdə tutulmayıbsa, otaqda insan olduğu hər an sistemi nəzarət olunan bloklama klapanı bağlamalıdır. Rusiyanın SP 485 qaydalar məcəlləsi təxliyə xəbərdarlığı başlayandan sonra ən azı 10 saniyə gecikmə tələb edir.
• Maye halında Novec 1230. 3M-in 2024-cü il ABŞ təhlükəsizlik məlumat vərəqi onu reproduktiv toksikliyin 2-ci kateqoriyasına aid edir ("fertilliyə və ya doğulmamış uşağa zərər verməsindən şübhələnilir"). NFPA 2001 otaqda təsir üçün onun NOAEL-ini 10% göstərir. Yüksək temperaturda o, parçalanaraq hidrogen flüorid əmələ gətirə bilər; 3M bildirir ki, bu miqdar digər halokarbon maddələrdəkinə yaxındır.

Nə qədər tez və nə qədər

• Buraxılma müddəti. NFPA əsaslı layihələrdə HFC-227ea və FK-5-1-12 10 saniyə, inert qazlar isə 60 və ya 120 saniyə ərzində verilir. Rusiyanın SP 485 məcəlləsi maddənin ən azı 95%-nin modul tipli mayeləşdirilmiş qaz sistemlərində 10, mərkəzləşdirilmiş sistemlərdə 15, sıxılmış qazlarda isə 60 saniyə ərzində verilməsini tələb edir. 9 iyul 2026-cı ildən A1 sinfi yanğın yükü olan sıx otaqlarda (qeyri-hermetiklik parametri 0,001 m⁻¹-ə qədər) sıxılmış qazlar üçün 120 saniyəyə icazə verilir.
• Layihə konsentrasiyası standartdan asılıdır. Rəqəmin yanında həmişə standartı göstərin. FK-5-1-12 üçün: NFPA 2001 əlavəsində 4,5% (A sinfi), EN 15004 üzrə 5,6% (yüksək təhlükəli A sinfi), SP 485-də 5,4% (n-heptan). HFC-227ea üçün: 6,7%, 8,5% və 7,2%. IG-541 üçün: 34,2%, 45,7% və 36,5%.
• Arxivlərə daha çox maddə lazımdır. Kip, rulon və ya qovluqlarda olan kağız, karton və parçalar üçün SP 485 n-heptana görə hesablanmış maddə kütləsini 1,3 dəfə, digər A1 sinfi yanğınlar üçün isə 1,2 dəfə artırır.

Ballonlar, otaq və təzyiq

• Yer. FM-200 azotla 25 və ya 41,5 bar təzyiqə qədər sıxılmış maye kimi saxlanılır. IG-541 200 və ya 300 bar təzyiqdə qaz kimi saxlanılır. Halokarbon istehsalçıları və sənaye assosiasiyası Eurofeu maye halında saxlamanın xeyli az ballon tələb etdiyini bildirir, amma heç biri rəqəm vermir.
• Sıx otaq. NFPA 2001 minimum layihə konsentrasiyasının 85%-nin ən hündür qorunan avadanlığın səviyyəsində 10 dəqiqə və ya təlim keçmiş işçilər gələnə qədər saxlanmasını tələb edir. Standartın C əlavəsi bunu yoxlayan "door fan" testini təsvir edir, otaq isə hər il yoxlanmalı və ya sənədləşdirilmiş inzibati proqramla əhatə olunmalıdır. SP 485 otağın qeyri-hermetikliyini məhdudlaşdırır, açılışların bağlanmasını və qapı bağlayıcılarını tələb edir, otağın buraxılışdan sonra 20 dəqiqə və ya yanğınsöndürənlər gələnə qədər açılmamasını göstərir.
• Təzyiq. İnert qaz buraxılışı otaqdakı təzyiqi yalnız artırır. Halokarbon buraxılışı isə adətən təzyiqi əvvəlcə aşağı salır, sonra artırır; NFPA 2001 −387 Pa, ardınca +671 Pa nümunəsini verir. Honeywell inert qaz otaqları üçün hər halda təzyiqi azaltma vasitəsi tələb edir. NFPA 2001 layihəçiləri istehsalçının havalandırma qaydasına yönləndirir, SP 485 isə hesablama göstərdikdə təzyiqi azaltma açılışı tələb edir.

2026-cı ildə ekologiya və tənzimləmə

• İqlim. Üç maddədən heç biri ozon qatını dağıtmır. Kiqali düzəlişinin, AB qanunvericiliyinin və EPA-nın istifadə etdiyi IPCC əsasında qlobal istiləşmə potensialları: HFC-227ea üçün 3 220, FK-5-1-12 üçün 1-dən az, IG-541 üçün 0.
• Kiqali düzəlişi. HFC-227ea HFC-ləri mərhələli azaldan Monreal Protokoluna Kiqali düzəlişinin nəzarət etdiyi maddədir, FK-5-1-12 isə deyil. Azərbaycan ratifikasiya sənədini 24 noyabr 2025-ci ildə depozitə verib. Düzəliş tərəf üçün depozitdən sonrakı 90-cı gün qüvvəyə minir: bizim hesabımızla, 22 fevral 2026-cı il.
• Avropa İttifaqı. 1 yanvar 2025-ci ildən 2024/573 saylı Reqlament HFC-227ea kimi HFC-lər olan yeni yanğından mühafizə avadanlığının AB bazarına çıxarılmasını qadağan edir; obyektdə təhlükəsizlik tələblərini ödəmək üçün lazım olan hallar istisnadır. FK-5-1-12 reqlamentin başqa əlavəsindədir və qadağan edilməyib.
• ABŞ. EPA-nın HFC istifadəsini məhdudlaşdıran qaydaları yanğınsöndürməni əhatə etmir. Amma 1 yanvar 2026-cı ildən texniki xidmətdə təkrar emal olunmuş HFC-lər istifadə edilməlidir, 1 yanvar 2030-cu ildən isə yeni quraşdırmalarda da.
• PFAS. 20 dekabr 2022-ci ildə 3M 2025-ci ilin sonunadək PFAS, o cümlədən flüorlu mayelərin istehsalını dayandıracağını elan edib. Elanda Novec adı çəkilmir. Eurofeu bunu Novec 1230 ilə əlaqələndirir və bildirir ki, başqa istehsalçıların FK-5-1-12-si mövcuddur və sınaqlar onun eyni xüsusiyyətlərə malik olduğunu təsdiqləyib. AB-nin təklif olunan ümumi PFAS məhdudiyyəti həm FK-5-1-12-ni, həm də HFC-227ea-nı əhatə edir; Eurofeu-ya görə, 2023-cü il təklifi yanğınsöndürmə maddələri üçün 18 aylıq keçid dövrü və əlavə 12 illik istisna nəzərdə tuturdu. 2026-cı ilin mayına AB-nin risklərin qiymətləndirilməsi komitəsi (RAC) yekun rəyini qəbul etmişdi, sosial-iqtisadi təhlil komitəsi (SEAC) isə öz rəyinin layihəsini müzakirəyə çıxarmışdı; məhdudiyyətin özü barədə qərar hələ verilməmişdi. Inergen-in tərkibində flüor yoxdur.

Texniki xidmət

• NFPA 2001: maddənin miqdarını və təzyiqini ən azı altı ayda bir yoxlayın. Maddəsinin 5%-dən çoxunu və ya temperatura görə düzəldilmiş təzyiqinin 10%-dən çoxunu itirmiş halokarbon ballonu doldurulmalı və ya dəyişdirilməlidir.
• AB-də 5 ton CO₂ ekvivalenti və daha çox HFC olan avadanlıq müntəzəm sızma yoxlamasından keçməlidir. HFC-227ea üçün bu, təxminən 1,55 kq maddə deməkdir (bizim hesabımız), yəni demək olar ki, hər FM-200 sistemi. Yanğından mühafizə avadanlığı üçün ISO 14520 və ya EN 15004-ə uyğun yoxlama rejimi kifayətdir.

Necə seçməli

• Otaqda insanlar var və yer azdır: halokarbon. 3M-in hesablamasına görə, FK-5-1-12 layihə konsentrasiyası ilə təsirsiz səviyyə arasında ən böyük ehtiyatı saxlayır.
• Uzunmüddətli tənzimləmə sabitliyi: GWP-si sıfır olan və tərkibində flüor olmayan Inergen. Bunun əvəzində daha çox ballon, təzyiqi azaltma vasitəsi və 60–120 saniyəlik buraxılış lazımdır.
• FM-200: Kiqali üzrə azaldılan HFC-dir, AB-də isə 2025-ci ildən təhlükəsizlik tələb etmədikcə onunla yeni avadanlıq qadağandır. Seçməzdən əvvəl yerli qaydaları yoxlayın.
• Novec 1230 və analoqları: təchizatçının sistemin bütün xidmət müddəti ərzində FK-5-1-12 verə biləcəyinə əmin olun və AB-nin PFAS qərarını izləyin.
• Arxivlər: daha çox maddə planlaşdırın. SP 485 qovluq və rulonlardakı kağız üçün 1,3 əmsalı tətbiq edir.
• Azərbaycanda yüksək binalar: qaz sistemləri əsaslandırıldıqda server otaqlarına, arxivlərə və elektrik lövhəsi otaqlarına qoyulur, binanın qalan hissəsi su ilə söndürmə sistemi ilə təchiz olunur.

Tipik səhvlər

• Müxtəlif standartların konsentrasiyalarını müqayisə etmək. FK-5-1-12 üçün 4,5%, 5,6% və 5,4% müxtəlif standartlar və yanğın sinifləri üzrə hər biri düzgün ola bilər.
• Otaq testini buraxmaq. Otaq sıx deyilsə, maddə 10 dəqiqəlik saxlama müddəti bitməmiş sızır. "Door fan" testi bunu sistem qəbul edilməzdən əvvəl yoxlayır.
• İnert qaz otağında təzyiqi azaltma vasitəsinin olmaması. Buraxılış otaqdakı təzyiqi artırır və Honeywell təzyiqin azaldılmasını hər halda tələb edir.
• Otağı çox tez açmaq. SP 485 onu 20 dəqiqə və ya yanğınsöndürənlər gələnə qədər bağlı saxlamağı tələb edir.