Səsli xəbərvermə və qəza işıqlandırması: təxliyə necə işləyir

Qısaca

Kanada Milli Tədqiqat Şurasının araşdırmaları göstərib ki, yanğın siqnalı təkbaşına adətən insanları binanı tərk etməyə vadar etmir. İnsanlar onu tanımaya, yalançı həyəcanlardan sonra ona inanmaya və ya sadəcə eşitməyə bilər. Səsli xəbərdarlıq daha yaxşı işləyir: insanlar şifahi göstərişlərə adətən dərhal əməl edir. Yaxşı xəbərdarlıq problemin nə olduğunu, harada olduğunu və nə etmək lazım olduğunu deyir. Standartlar isə xəbərdarlığın nə qədər uca və anlaşıqlı olmalı olduğunu müəyyən edir. Elektrik kəsiləndə qəza işıqlandırması təxliyə yollarını işıqlı saxlamalıdır; 2024-cü ildən Avropa standartı yolun təkcə mərkəzi xəttinin deyil, bütün eninin işıqlandırılmasını tələb edir.

Niyə təkcə sirena kifayət deyil

• Üç səbəb. Kanada Milli Tədqiqat Şurasından (NRC) Güylen Pru (Guylène Proulx) insanların yanğın siqnalına məhəl qoymamasının üç səbəbini müəyyən edib: siqnalı yanğın siqnalı kimi tanımırlar, tez-tez baş verən yalançı həyəcanlar üzündən ona inamlarını itiriblər və ya onu eşitmirlər.
• İnsanlar səsi tanımır. Proulx-un istinad etdiyi müsahibələrdə kiçik bir qrupdakı sakinlərin 45%-dən çoxu yanğın siqnalını başqa siqnallardan ayıra bilməyib.
• İnsanlar inanmır. Orta mərtəbəli yaşayış binalarında NRC-nin apardığı təxliyə araşdırmalarında sakinlərin 25%-dən azı siqnalı mümkün real təhlükə əlaməti kimi qəbul edib.
• Nəticə. Araşdırmaların nəticəsinə görə, yanğın siqnalı təkbaşına adətən binadan təxliyəni başlatmaq üçün kifayət etmir.
• Britaniyada da eyni fikir. Hökumətin yanğın təhlükəsizliyi təlimatı qeyd edir ki, xüsusilə kənar ziyarətçilər adi yanğın siqnalına həmişə tez reaksiya vermir və səsli xəbərvermə sistemlərinin getdikcə populyarlaşması da buna görədir.

Səsli xəbərdarlıq nəyi dəyişir

• Proulx-a görə, səsli rabitə sistemi insanların dərhal reaksiya verməsini təmin etməyin ən yaxşı yollarından biridir: insanlar bu sistemlə verilən göstərişlərə adətən dərhal əməl edir.
• Yaşayış binalarında təxliyə zamanı insanların hərəkətə başlamazdan əvvəlki gecikməsi ümumi təxliyə vaxtının dörddə üçünü təşkil edib.
• Metro stansiyasında aparılmış bir araşdırmada yanğın siqnalından 15 dəqiqə sonra bəzi sərnişinlər hələ də qatarlarını gözləyirdi. Siqnala səsli xəbərdarlıqlar əlavə olunanda stansiya beş dəqiqədən bir qədər çox vaxtda boşaldılıb.
• Səsli xəbərvermə sistemləri üzrə Avropa təlimatı CEN/TS 54-32 də eyni səbəbi göstərir: siqnal səsinin mənası təlim keçməmiş insanlara aydın olmaya bilər və onlar bunun nə demək olduğunu və nə etməli olduqlarını düşünməyə vaxt itirirlər.

Yaxşı xəbərdarlıq nə deyir

• Üç əsas məqam. Proulx: problem nədir, haradadır və nə etmək lazımdır.

• Beş mövzu. NIST-in 2014-cü il təlimatı bunları sadalayır: kim danışır, nə etmək lazımdır, nə vaxt, təhlükə haradadır və niyə. Təlimat qeyd edir ki, ən vacibi "nə etmək lazımdır" və "niyə" suallarıdır.

• Ümumi deyil, konkret. Proulx müəyyən edib ki, ümumi səslə yazılmış xəbərdarlıqlar insanlara ən yaxın çıxışı tapmağa kömək edə bilmədikdə səmərəsiz və hətta təhlükəli olub. NIST də əlavə edir ki, ümumi yazılmış xəbərdarlıqlar insanları hərəkətə keçməzdən əvvəl əlavə məlumat axtarmağa məcbur edir.

• Rusiya qaydaları, 2026. Rusiyanın xəbərvermə və təxliyənin idarə olunması sistemləri üzrə yeni qaydalar məcəlləsi SP 3.13130.2026 tələb edir:

  • hər yazılmış xəbərdarlıqdan əvvəl siqnal səsi;
  • təhlükəsiz zonaya təxliyə üçün lazım olan məlumat;
  • başqa dillərə icazə verilir, amma hamısı birlikdə 60 saniyəyə sığmalı, rus dili birinci olmalıdır;
  • təkrarlar arasında 4–8 saniyə fasilə.

  Məcəllə dəqiqədə 60–100 söz sürəti ilə sakit danışmağı, peşəkar jarqondan və inkar formalarından qaçmağı tövsiyə edir.

• Musiqini söndürün. Proulx fon musiqisini söndürməyi məsləhət görür; SP 3.13130.2026 xəbərdarlıq başlamazdan əvvəl fon musiqisinin və səsləndirmə avadanlığının söndürülməsini tələb edir.

Kifayət qədər uca və aydın

ABŞ, NFPA 72.

• İctimai yerlərdə siqnal orta fon səs səviyyəsindən ən azı 15 dB, və ya ən azı 60 saniyə davam edən maksimum səviyyədən 5 dB yüksək olmalıdır (hansı böyükdürsə); ölçmə döşəmədən 1,5 m hündürlükdə aparılır.
• Ümumi səs səviyyəsi minimum eşitmə məsafəsində 110 dBA-nı keçməməlidir. Orta fon səviyyəsi 105 dBA-dan yuxarı olan yerlərdə vizual siqnallar tələb olunur.
• Səsli xəbərdarlıqlar layihəçinin tələb etdiyi yerlərdə anlaşıqlı olmalıdır. Kəmiyyət ölçməsi tələb olunmur.

Rusiya, SP 3.13130.2026, 1 iyun 2026-cı ildən qüvvədədir.

• Xəbərdarlıq mənzillərdə daimi küydən ən azı 10 dB, digər yerlərdə 15 dB yüksək olmalıdır. Həmçinin döşəmədən 1,5 m hündürlükdə mənzillərdə ən azı 55 dBA, digər yerlərdə 65 dBA olmalıdır.
• 1,5 m hündürlükdə 110 dBA-nı (digər yerlərdə 120 dBA-nı) keçməməlidir. İnsanların yatdığı otaqlarda yatanın başı səviyyəsində 75–95 dBA olmalıdır.
• Nitq hər otağın sahəsinin ən azı 90%-də anlaşıqlı olmalıdır. Sadələşdirilmiş yoxlama küy 65 dBA-dan çox olmadıqda, nitq küydən ən azı 10 dB yüksək olduqda və səsucaldanlar arasındakı məsafə 6 m-dən (birtərəfli) və ya 12 m-dən (ikitərəfli) çox olmadıqda qənaətbəxş sayılır.
• Xəbərdarlıq yanğın siqnalizasiyasından və ya yanğınsöndürmə sistemindən siqnal gələndən sonra ən çoxu 10 saniyə ərzində avtomatik başlamalıdır.

Rusiyanın əvvəlki qaydalar məcəlləsi SP 3.13130.2009 başqa rəqəmlərdən istifadə edirdi: siqnalizatordan 3 m məsafədə ən azı 75 dBA və istənilən nöqtədə ən çoxu 120 dBA. Bir çox saytlar hələ də bu rəqəmləri göstərir.

Hansı standartlar tətbiq olunur

• Avropa məhsul standartları.
  • EN 54-16: səsli xəbərvermənin idarəetmə və göstərici avadanlığı. O, bütövlükdə sistemin eşidilməsini və anlaşıqlılığını əhatə etmir.
  • EN 54-24: səsli xəbərvermə səsucaldanları.
  • EN 54-3: səs siqnalizatorları.
  • EN 54-23: vizual siqnalizatorlar.
• Layihələndirmə təlimatı. CEN/TS 54-32:2015 səsli xəbərvermə sistemlərinin planlaşdırılmasını, layihələndirilməsini, quraşdırılmasını, istismara verilməsini, istifadəsini və texniki xidmətini əhatə edir. Böyük Britaniyada təcrübə məcəlləsi BS 5839-8:2023-dür.
• Yanğın üçün deyil. EN 60849-u əvəz etmiş EN 50849:2017 yanğın zamanı təxliyə üçün istifadə olunan səs sistemlərinə açıq şəkildə şamil edilmir.
• Rusiya. SP 3.13130.2026 sistemləri artıq "1–5 tiplərə" bölmür. O, xəbərvermə üsullarını müəyyən edir: səsli, nitqli, işıqlı və taktil. Onun B.1 cədvəli nitqli xəbərverməni, məsələn, bu yerlərdə tələb edir:
  • 5 000 m²-dən böyük ofislərdə;
  • 3 500 m²-dən böyük mağaza və mehmanxanalarda;
  • hündürlüyü 28 m və daha çox olan çoxmənzilli binalarda;
  • 200 nəfərdən çox tamaşaçı üçün teatr və kinoteatrlarda;
  • 50 və daha çox yerlik yeraltı avtomobil dayanacaqlarında;
  • eyni vaxtda 50 və daha çox adamın olduğu istənilən binada.

Qəza işıqlandırması

• Avropa, EN 1838:2024. 2024-cü ilin dekabrında dərc olunub və 2013-cü il nəşrini əvəz edib. BSI əsas dəyişikliyi belə izah edir: təxliyə yollarının əvvəlki kimi təkcə mərkəzi xəttini deyil, bütün enini işıqlandırmaq tələbi. 2013-cü il nəşrinin milli versiyaları 2027-ci ilin iyununa qədər qala bilər.

• Avropa, EN 50172:2024. 2004-cü il nəşrini əvəz edib və quraşdırmanı, yoxlamanı, jurnalı, sınaqları və texniki xidməti əhatə edir. Əsas qaydası: adi işıqlandırma kəsiləndə qəza təxliyə işıqlandırması dərhal, avtomatik və lazımi müddət ərzində təmin edilməlidir. 2024-cü il nəşrləri tövsiyə olunan iş müddətlərini və işə düşmə vaxtlarını məlumat xarakterli əlavəyə keçirib.

• Böyük Britaniya. BS 5266-1:2025 2016-cı il nəşrini əvəz edib və indi yerli və ehtiyat işıqlandırmanı da əhatə edir. Britaniya hökumətinin təlimatına görə sistemlər bir-üç saatlıq iş üçün layihələndirilir, ən populyarı üç saatlıq variantdır. Sınaqlar:

  • mərkəzi avadanlığın gündəlik vizual yoxlanışı;
  • aylıq funksional sınaq;
  • akkumulyatorun tam boşaldılması ilə illik sınaq.

  Akkumulyatorlar adətən 24 saata doldurulur və başqa tədbirlər görülməyibsə, sistem yenidən işləyənə qədər binaya qayıtmaq olmaz.

• Rusiya. SP 3.13130.2026-ya görə təxliyə işıqlandırması yanğın aşkarlananda adi işıqlandırmanı söndürmədən avtomatik yanır. Fotolüminessent nişanlara yalnız adi işıqlandırma ən azı 50 lk olan yerlərdə icazə verilir. Lüks göstəriciləri işıqlandırma normalarına həvalə olunub.

• Nişanlar. ISO 7010 təxliyə nişanları da daxil olmaqla qeydiyyatdan keçmiş təhlükəsizlik nişanlarının beynəlxalq kataloqudur. EN 1838:2024 ona istinad edir.

2013-cü il rəqəmləri istehsalçının xülasəsindən götürülüb. 2024-cü il nəşri təxliyə yolu qaydasını yuxarıda təsvir olunduğu kimi dəyişib, onun yeni rəqəmlərini isə görə bilmədik. NFPA 101 rəqəmləri normaya istinad edən istehsalçı səhifəsindən götürülüb.

Bir zəncir: aşkarlama, xəbərdarlıq, işıq

Xəbərdarlığı yanğın siqnalizasiyası başladır. Rusiyada xəbərdarlıq yanğın siqnalından sonra 10 saniyə ərzində başlamalıdır, əvvəlcə musiqi söndürülür, təxliyə işıqlandırması isə aşkarlanma anında yanır. Azərbaycanda yüksək binaların 2025-ci il layihələndirmə normaları AzDTN 2.7-9 elə xəbərvermə sistemi tələb edir ki:

• səs və işıq siqnallarından istifadə etsin;
• hər mənzilə, ofisə və mehmanxana nömrəsinə sərbəst təxliyə yolları barədə göstəriş versin, mənzillərdə və mehmanxana nömrələrində səs siqnalı zəngli saat siqnalına bənzəsin;
• bu otaqlarla yanğın postu arasında ikitərəfli əlaqə təmin etsin;
• ünvanlı detektorlardan gələn məlumat əsasında qurulmuş alqoritmlə işləsin. Onlar haqqında ünvanlı və ünvansız yanğın siqnalizasiyası məqaləmizdə oxuyun.

Azərbaycanda

AzDTN 2.7-9 xəbərvermə və təxliyənin idarə olunması sistemlərinin layihələndirilməsini DTN 2.02-01-in 6-cı bölməsinə yönləndirir. Qüvvədə olan tikinti normalarının rəsmi siyahısına (1 yanvar 2026) təbii və süni işıqlandırma üzrə MSN 2.04-05-95 və bina və qurğuların yanğın təhlükəsizliyi üzrə MSN 2.02-01-97 kimi dövlətlərarası normalar daxildir. Siyahıda ictimai binalarda xəbərvermə və təxliyənin idarə olunması sistemlərinin layihələndirilməsi üzrə vəsait də var. Rusiyanın SP 3.13130 və SP 52.13330, Avropanın EN 54 və EN 1838 standartları siyahıda tapılmadı. Konkret bina üçün qaydaları Fövqəladə Hallar Nazirliyi ilə və layihə tapşırığında dəqiqləşdirin.

Tipik səhvlər

• Ümumi yazılmış xəbərdarlıq. Proulx müəyyən edib ki, belə xəbərdarlıqlar insanlara ən yaxın çıxışın harada olduğunu deyə bilmir.
• Köhnəlmiş Rusiya rəqəmləri ilə layihələndirmə. 2009-cu il məcəlləsinin "3 m-də 75 dBA" tələbi artıq tətbiq edilmir; 2026-cı ilin iyunundan tələblər döşəmədən 1,5 m hündürlükdə müəyyən olunur.
• Yanğın səsli xəbərverməsi üçün EN 50849-a istinad. Onun əhatə dairəsinə yanğın zamanı təxliyə daxil deyil.
• Geniş yolun yalnız mərkəzi xəttini işıqlandırmaq. EN 1838:2024 bütün eni tələb edir.
• Çalmağa davam edən fon musiqisi. Xəbərdarlıq başlamazdan əvvəl o, dayanmalıdır.