Ünvanlı və ünvansız yanğın siqnalizasiyası: hansını seçməli

Qısaca

Ünvansız yanğın siqnalizasiyası həyəcanın hansı zonada olduğunu göstərir, ünvanlı sistem isə hansı detektorun işə düşdüyünü. Bu fərq yanğının nə qədər tez tapılacağını, bir zədələnmiş kabelin binanın nə qədər hissəsini qorumasız qoyacağını və sistemin öz vəziyyəti barədə nə qədər məlumat verəcəyini müəyyən edir. Böyük Britaniyada və Rusiyada normalar bəzi binalarda ünvanlı sistem tələb edir. Azərbaycanda isə yüksək binalar üçün 2025-ci ilin layihələndirmə normaları bunu tələb edir. Normalar seçimi müəyyən etmirsə, qərar binanın ölçüsündən, içindəki insanlardan və sistemə necə qulluq ediləcəyindən asılıdır.

Ünvansız sistem: panel zonanı göstərir

Ünvansız sistemdə detektorlar zona adlanan qruplarla birləşdirilir. Detektor işə düşəndə idarəetmə paneli yalnız zonanı göstərir, konkret cihazı yox. Yanğını tapmaq üçün kimsə zonanı gəzməlidir.

Böyük Britaniyanın yanğın siqnalizasiyası üzrə təcrübə məcəlləsi BS 5839-1:2025 istənilən sistemdə zonalara məhdudiyyət qoyur. Ünvansız sistemdə yanğının yeri barədə bütün məlumat elə bunlardır:

• zonada yanğını axtaran adam onu tapmaq üçün 60 m-dən çox yol getməməlidir;
• bir zona yalnız bir mərtəbəni əhatə edir, binanın ümumi sahəsi 300 m²-dən kiçik olduqda istisna olmaqla;
• zonanın sahəsi 2 000 m²-dən böyük olmur; yalnız əl ilə xəbərvermə düymələri olan böyük açıq sahələrdə 10 000 m²-ə qədər ola bilər;
• hər idarəetmə panelinin və təkrarlayıcı panelin yanında zonalar sxemi asılmalıdır, əgər paneldə mnemosxem kimi eyni məlumatı verən göstərici yoxdursa. 2025-ci il nəşri bunu məcburi edib.

Ünvanlı sistem: panel cihazı göstərir

Ünvanlı sistemdə cihazlar halqa xəttinə qoşulur və hər birinin öz nömrəsi, yəni ünvanı olur. Panel məhz hansı cihazın işə düşdüyünü göstərir, əksər sistemlərdə onun yerinin mətn təsviri ilə birlikdə.

Analoq ünvanlı detektorlar daha çoxunu edir: panelə tüstünün sıxlığı ilə artan qiymət ötürür. Məsələn, Apollo-nun Discovery seriyasında 55 vahid həyəcan səviyyəsidir. XP95 seriyasının ionlaşma detektorunda 45–55 vahid arası qiymətlər həyəcandan əvvəl erkən xəbərdarlıq üçün istifadə oluna bilər. Detektorlar kamerada yığılan tozun təsirini kompensasiya edir və təmizlənməli olduqlarını panelə bildirə bilir. Bunlar standartın tələbi deyil, məhsulların xüsusiyyətləridir və şkalalar istehsalçıdan asılı olaraq fərqlənir.

Bir nasazlıq nə qədər sahəni söndürə bilər

Kabel qırıla və ya qısa qapana bilər. Normalar bir nasazlığın nə qədər mühafizəni aradan qaldıra biləcəyini məhdudlaşdırır:

• BS 5839-1:2025 (Böyük Britaniya). Qısaqapanma izolyatorları bir nasazlığın təsirini 2 000 m² və bir mərtəbə ilə məhdudlaşdırır. Eyni vaxtda baş verən iki nasazlıq 10 000 m²-dən çox sahəni söndürməməlidir, bu isə bir analoq halqanı 10 000 m² ilə məhdudlaşdırır.
• SP 484.1311500.2020 (Rusiya), 1 sentyabr 2025-ci ildən qüvvədə olan dəyişikliklərlə. Siqnal və ya qidalanma xəttində bir nasazlıq 24-dən çox avtomatik detektorla və 1-dən çox əl ilə xəbərvermə düyməsi ilə əlaqəni kəsməməlidir. Avtomatik və əl cihazları ilə əlaqə isə heç vaxt eyni anda itməməlidir.
• NFPA 72 (ABŞ). A sinfi xəttin ehtiyat yolu var və bir qırılmadan sonra işləməyə davam edir. X sinfi xətt qısaqapanmadan sonra da işləyir. B sinfi xəttin ehtiyat yolu yoxdur.

Qısaqapanma izolyatoru halqanın yalnız nasaz hissəsini ayırır. Qısaqapanma zamanı bir cihaz belə itirilməməlidirsə, hər detektor izolyatorlu bazaya quraşdırılmalıdır.

Ünvanlı sistem nə vaxt məcburidir

• Böyük Britaniya. İnsanların təxliyə üçün işçilərin köməyinə ehtiyacı olan yerlərdə, məsələn, qulluq evlərində və xəstəxanalarda, binada ondan çox adam üçün yataq yeri varsa, BS 5839-1:2025-ə görə sistem ünvanlı olmalıdır.
• Rusiya. SP 484-ün A əlavəsi ünvanlı sistemi, məsələn, 2 000 m²-dən böyük mehmanxana və yataqxanalarda, hündürlüyü 28 m-dən çox olan çoxmənzilli binalarda, 3 500 m²-dən böyük mağazalarda, 3 000 m²-dən böyük məktəblərdə və 5 000 m²-dən böyük ofislərdə tələb edir. Eyni vaxtda 50 və daha çox adamın olduğu istənilən binada isə ölçüsündən asılı olmayaraq tələb olunur.
• Azərbaycan. 30 sentyabr 2025-ci ildən qüvvədə olan yüksək binaların layihələndirmə normaları AzDTN 2.7-9 deyir: "Yüksək binalar ünvanlı yanğın həyəcan sistemi ilə təmin olunmalıdır." Normalar hündürlüyü 76–100 m olan yaşayış binalarını və 55–200 m olan ictimai binaları yüksək bina sayır. Ünvanlı detektorlar nəm otaqlar, pilləkən qəfəsləri və tamburlar istisna olmaqla bütün otaqlarda quraşdırılır.

Detektorlar və yalançı həyəcanlar

İngiltərədə 2026-cı ilin martında başa çatan ildə yanğın və xilasetmə xidmətləri 641 227 hadisəyə çıxıb, onların 40%-i yalançı yanğın həyəcanı olub. Bu yalançı həyəcanların 172 247-si, təxminən üçdə ikisi, avadanlıqla bağlı olub: siqnalizasiya və ya yanğın avadanlığı səhvən işə düşüb. Əsas səbəblər yemək bişirmə və yanmış tost (46 135), toz və buxar kimi çirkləndiricilər (16 442) və sınaqlar (11 732) olub. Britaniya hökumətinin təlimatı xəbərdarlıq edir: yalançı həyəcanlar tez-tez olanda insanlar laqeydləşə və real yanğın xəbərdarlığına düzgün reaksiya verməyə bilər.

Hər otaq üçün düzgün seçilmiş detektor ilk müdafiədir:

• NIST-in ev tüstü siqnalizatorları ilə apardığı sınaqlarda optik (fotoelektrik) siqnalizatorlar alovsuz, tüstülənən yanğınlara daha tez, çox vaxt xeyli tez reaksiya verib. İonlaşma siqnalizatorları isə alovlu yanğınlara bir qədər yaxşı reaksiya verib.
• İstilik detektorları tüstülü və ya çirkli yerlərə, məsələn, yemək bişirilən otağa uyğundur, amma yalnız yanğın artıq güclənəndə işə düşür.
• BRE-nin sınaqlarında multisensor detektorlar sınaq yanğınlarını təxminən optik tüstü detektorları qədər yaxşı aşkarlayıb, yalançı həyəcan mənbələrinə isə daha gec reaksiya verib. Bütün multisensorlar eyni nəticə göstərmir.

Texniki xidmət

• Hər həftə obyektdə kimsə əl ilə xəbərvermə düyməsini basır, hər dəfə başqasını. Sistem monitorinq mərkəzinə qoşulubsa, sınaqdan əvvəl mərkəzi xəbərdar edin.
• Səlahiyyətli mütəxəssis ən azı altı ayda bir sistemə baxış keçirir və texniki xidmət göstərir. Britaniyanın Yanğın Sənayesi Assosiasiyasına (FIA) görə, bu edilmirsə, sistem artıq BS 5839-a uyğun sayılmamalıdır.

Necə seçməli

1. Ölçü və planlaşdırma. Yuxarıdakı məhdudiyyətlərlə ünvansız sistemə neçə zona lazım olacağını hesablayın. Zona nə qədər çoxdursa, ünvanlı sistem axtarışda bir o qədər vaxt qazandırır: o, cihazın özünü göstərir.
2. İnsanlar. Binada insanlar yatırsa və ya təxliyə üçün köməyə ehtiyac duyursa, tətbiq olunan normaların ünvanlı sistem tələb edib-etmədiyini yoxlayın.
3. Nasazlığa davamlılıq. Bir zədələnmiş kabelin nə qədər mühafizəni aradan qaldıra biləcəyini müəyyən edin. İzolyatorlu halqalar bunu məhdudlaşdırır.
4. Yalançı həyəcan mənbələri. Binadakı mətbəxləri, buxar və toz olan yerləri siyahıya alın və bu otaqlar üçün detektor seçin.
5. Yerli normalar. Hansı normaların tətbiq olunduğunu yoxlayın. Azərbaycanda yüksək binaya ünvanlı sistem lazımdır.
6. Texniki xidmət. Həftəlik sınağı və altı aylıq xidməti sistem təhvil verilənə qədər planlaşdırın.

Tipik səhvlər

• Yemək bişirilən və ya buxar olan yerdə tüstü detektoru. İngiltərədə avadanlıqla bağlı yalançı həyəcanların üçdə birindən çoxuna yemək bişirmə və çirkləndiricilər səbəb olub.
• Monitorinq mərkəzini xəbərdar etmədən sınaq. İngiltərədə bir il ərzində təkcə sınaqlar 11 732 yalançı həyəcana səbəb olub.
• Köhnəlmiş Rusiya rəqəmləri ilə layihələndirmə. 1 sentyabr 2025-ci ildən SP 484-də yanğın siqnalizasiyası zonasının adı dəyişib (ZKSPS), bir zonada 32 detektor məhdudiyyəti ləğv olunub və 24 detektorluq tək nasazlıq həddi əlavə edilib.