MEP layihələndirmə və quraşdırma: baxışdan istismara verilməyə qədər

Qısaca

MEP ingiliscə mechanical, electrical, plumbing, yəni mexanika, elektrik və santexnika deməkdir: binanı istifadəyə yararlı edən mühəndis sistemləri. Yanğından mühafizə adətən onlarla birlikdə layihələndirilir. Layihə obyektə baxışdan konsepsiyaya və texniki layihəyə, oradan quraşdırmaya, sınaqlara və təhvilə qədər gedir. Ən çox qiymətləndirilməyən mərhələ sınaq və istismara vermədir (commissioning): sistemlərin sifarişçinin ehtiyaclarına uyğun işlədiyinin sənədləşdirilmiş yoxlanılması. O, özünü doğruldur: Lourens Berkli Milli Laboratoriyasının Şimali Amerikada təxminən 1 500 binanı əhatə edən araşdırmasında mövcud binalarda bu işlər orta hesabla 1,7 ilə öz xərcini çıxarıb. Yanğın təhlükəsizliyi üçün əsas məsələ inteqrasiya sınağıdır: o, yanğın siqnalizasiyasının, ventilyasiyanın, liftlərin və qapıların ayrı-ayrılıqda deyil, bir-birinə düzgün reaksiya verdiyini yoxlayır.

MEP nəyi əhatə edir

• Mexanika, elektrik, santexnika. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin tikinti standartları MEP-i belə açır və yanında "ümumi layihə ilə əlaqələndirilmiş" yanğından mühafizə sistemlərini göstərir.
• Bina xidmətləri. Britaniyada analoji termin "building services"-dir. Britaniyanın bina xidmətləri mühəndisləri qurumu CIBSE-nin siyahısına işıqlandırma, isitmə və ventilyasiya, liftlər və eskalatorlar, akustika, santexnika, enerji təchizatı, enerji idarəetməsi, mühafizə və təhlükəsizlik sistemləri daxildir.
• Spesifikasiyalarda bir qrup. ABŞ və Kanadanın spesifikasiya formatı MasterFormat bu işləri "bina xidmətləri alt qrupu"nda birləşdirir: yanğınsöndürmə, santexnika, HVAC, inteqrasiya olunmuş avtomatika, elektrik, rabitə, elektron mühafizə və təhlükəsizlik.

Layihə necə gedir

Britaniyanın tikinti layihələri üzrə çərçivəsi RIBA Plan of Work 2020 səkkiz mərhələdən ibarətdir:

0. Strateji təyinat
1. Hazırlıq və tapşırıq
2. Konseptual layihə
3. Məkan koordinasiyası
4. Texniki layihə
5. İstehsal və tikinti
6. Təhvil
7. İstifadə

Mühəndis sistemləri üçün üç məqam vacibdir:

• Əvvəlcə baxış. Obyektin tədqiqi 1-ci mərhələyə aiddir və konseptual layihə başlamazdan əvvəl hazır olmalıdır.
• Detallardan əvvəl koordinasiya. 3-cü mərhələ memarlıq və mühəndis həllərinin məkanda bir-birinə uyğun gəldiyini yoxlayır; tikinti üçün ətraflı məlumat yalnız bundan sonra, 4-cü mərhələdə hazırlanır.
• Sınaq və istismara vermə tikintinin bir hissəsidir. 5-ci mərhələ istehsal, tikinti və istismara vermənin başa çatması ilə bitir. RIBA-nın yanğın təhlükəsizliyi tapşırıqlarında yanğın aşkarlama, siqnalizasiya və ventilyasiya sistemlərinin istismara verilməsi ayrıca göstərilir.

Rusiyada binanın layihə sənədlərində mühəndis sistemləri üzrə bölmə və yanğın təhlükəsizliyi üzrə ayrıca bölmə var. Ondan sonra layihəni həyata keçirən işçi sənədlər (işçi çertyojlar və avadanlıq spesifikasiyaları) hazırlanır. Rusiyanın milli standartı GOST R 21.101-2020 onları "P" və "R" hərfləri ilə işarələyir.

Azərbaycanda Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsinə görə:

• layihəyə mühəndis-axtarış işləri və mühəndis-kommunikasiya təminatı bölməsi daxildir;
• müəllif nəzarəti zamanı tikintinin təsdiq edilmiş layihəyə uyğun aparılması yoxlanılır;
• istismara icazə almaq üçün sifarişçi normaların tələb etdiyi hallarda tikintinin, onun hissələrinin və ya mühəndis-kommunikasiya təminatı sistemlərinin istismara hazırlığının yoxlanıldığını təsdiq edən sənədləri təqdim edir;
• binanın istismarı üçün zəmanət müddəti istismara icazə verildiyi gündən ən azı 2 ildir.

Sınaq və istismara vermə sadəcə işə salmaq deyil

Bu termin müxtəlif standartlarda müxtəlif mənalar daşıyır, ona görə də onu müqavilədə razılaşdırmaq faydalıdır:

• ASHRAE (ABŞ) onu keyfiyyətə yönəlmiş proses kimi təyin edir: o, sistemlərin sifarişçinin layihə tələblərinə uyğun "planlaşdırıldığını, layihələndirildiyini, quraşdırıldığını, sınandığını, istismar və texniki xidmət olunduğunu" yoxlayır və sənədləşdirir.
• RIBA (Böyük Britaniya) daha dar mənada işlədir: sistemlər spesifikasiyaya uyğun işləyənə qədər onların kalibrlənməsi və sazlanması.
• NFPA 3, yanğından mühafizə və həyat təhlükəsizliyi sistemlərinin istismara verilməsi üzrə ABŞ standartı, onu sistemlərin layihə meyarlarına uyğun işlədiyinin sənədləşdirilmiş təsdiqini verən sistemli proses adlandırır.

ABŞ-ın Milli Bina Elmləri İnstitutunun dəstəklədiyi Whole Building Design Guide (WBDG) vurğulayır ki, bu proses layihədən əvvəlki mərhələdə başlamalıdır. O, mövsümdənkənar sınaqlar aparılana və sistemlər üzrə təlimat sifarişçiyə təhvil verilənə qədər bitmiş sayılmır.

Əvvəlcə hər sistemi, sonra hamısını birlikdə sınayın

NFPA 3 iki növ sınağı ayırır:

• Qəbul sınağı bir sistemi təsdiq edilmiş layihəyə və normalara uyğunluq baxımından yoxlayır.
• İnteqrasiya sınağı bir neçə ayrı sistemin işinin, qarşılıqlı təsirinin və koordinasiyasının nəzərdə tutulan funksiyanı yerinə yetirdiyini təsdiqləyir.

Onu tamamlayan NFPA 4 standartı yanğından mühafizə və həyat təhlükəsizliyi sistemlərinin inteqrasiya sınağına minimum tələbləri müəyyən edir. Sınaq işləmə ardıcıllığını və icra sənədlərinin dəqiqliyini yoxlayır. Standartın əlavəsi adətən daxil edilən sistemləri sadalayır:

• yanğın siqnalizasiyası;
• tüstü əleyhinə sistemlər;
• qəza enerji təchizatı;
• liftlər;
• yanğın siqnalizasiyası ilə bağlanan və ya açılan qapılar və pərdələr;
• yanğın siqnalizasiyasından idarə olunan ventilyasiya və binanın idarəetmə sistemləri.

2021-ci il Beynəlxalq Tikinti Məcəlləsini (IBC) qəbul etmiş ABŞ yurisdiksiyalarında yüksək binalar istismara icazədən əvvəl NFPA 4 üzrə inteqrasiya sınağından keçməlidir. Sonra sınaq plan başqa interval müəyyən etmirsə, ən azı 10 ildən bir təkrarlanır.

Britaniyada CIBSE-nin M saylı istismara vermə məcəlləsi (2022) ardıcıllığı belə müəyyən edir:

1. Zavod qəbul sınaqları.
2. Quraşdırmanın seçmə yoxlamaları.
3. İlkin funksional sınaqlar.
4. Funksional sınaqlar.
5. İnteqrasiya olunmuş sistem sınaqları.
6. Fasiləsiz iş göstəricilərinin sınaqları.
7. İstifadəçilərin və operatorların təlimi.
8. İstismara vermə sənədlərinin təhvili.

Bina istifadəyə veriləndən sonra dəqiq sazlama və mövsümi sınaqlar gəlir.

Sınaq və istismara vermə nə tapır və nə qazandırır

Lourens Berkli Milli Laboratoriyası (LBNL) 2009-cu ildə ABŞ-da 643 binada aparılmış bu işləri təhlil edib:

Ətraflı qeydləri olan layihələrdə mövcud binalarda 6 652, yeni binalarda 3 528 nöqsan aşkarlanıb. Yeni tikintidə ən çox problem mexaniki sistemlərdə olub.

LBNL-in 2020-ci il yenilənməsi nümunəni təxminən 1 500 binaya çatdırıb. O göstərib:

• xərcin medianı mövcud binalar üçün kv. fut başına $0,26-a, yeni tikinti üçün $0,82-yə düşüb;
• mövcud binalarda öz xərcini çıxarma müddətinin medianı 1,7 ildir;
• yeni tikintidə enerji qənaəti nadir hallarda ölçülür, ona görə də 2009-cu il rəqəmi hələ də ən yaxşı göstəricidir.

Yeni tikinti layihələrinin ən azı 75%-də enerjidən başqa faydalar da müşahidə olunub: tikintinin və köçmənin vaxtında başa çatması, düzgün ölçülmüş avadanlıq, istilik komfortu və təlim keçmiş heyət. Müəlliflər əlavə edir ki, layihə nöqsanlarının tikintidən əvvəl düzəldilməsi, təbii ki, tikinti qüsurlarını sonradan düzəltməkdən daha sərfəli olmalıdır.

Təhvil

• Sənədlər. RIBA-nın bina təlimatı bina haqqında bütün əsas məlumatların, o cümlədən yanğın təhlükəsizliyi məlumatlarının xülasəsidir. ABŞ standartı ASHRAE 202 indi əsas tamamlanma mərhələsində ilkin, zəmanət müddətinin sonunda isə yekun hesabat tələb edir.
• Qanunun tələbi. İngiltərədə tikinti işlərini görən şəxs ventilyasiya və enerji səmərəliliyi tələblərinə aid stasionar mühəndis sistemlərinin istismara verildiyi barədə tikinti nəzarəti orqanına bildiriş verməli və yanğın təhlükəsizliyi məlumatlarını bina üçün məsul şəxsə təhvil verməlidir.
• Təhvildən sonrakı dəstək. BSRIA-nın Soft Landings çərçivəsi binanı mərhələlərlə təhvil verir. Sonra onu istismarda qiymətləndirir: təhvildən ən azı 12 ay sonra, 36-cı aya qədər hər 12 aydan bir.

Niyə bir komanda

ABŞ-ın Layihələndirmə-Tikinti İnstitutu (DBIA) həm layihələndirməni, həm də tikintini əhatə edən vahid müqaviləni "layihələndirmə-tikinti modelini digər layihə icrası sistemlərindən fərqləndirən əsas xüsusiyyət" adlandırır. Mühəndis sistemləri üçün bir komandanın faydasını ölçən araşdırma tapmadıq. Bu yanaşmanın əsası yuxarıdakı məqamlardır: sınaq və istismara vermə layihədən əvvəl başlamalıdır, layihə nöqsanlarını tikintidən əvvəl düzəltmək daha ucuzdur, inteqrasiya sınaqları isə sistemlər arasındakı birləşmələri yoxlayır: ayrı-ayrı podratçıların məhz görüşdüyü yerləri.

Tipik səhvlər

• Sınaq və istismara verməyə sonda başlamaq. WBDG buna layihədən əvvəlki mərhələdə başlamağı məsləhət görür.
• Sistemləri yalnız bir-bir sınamaq. Yanğın siqnalizasiyası da, tüstü ventilyatorları da ayrılıqda işləyə bilər, amma yalnız inteqrasiya sınağı siqnalizasiyanın ventilyatorları işə salıb-salmadığını, qapıları açıb-açmadığını və liftləri idarə edib-etmədiyini göstərir.
• Sənədsiz təhvil. WBDG-yə görə sistemlər üzrə təlimat sifarişçiyə təhvil verilənə qədər proses bitmiş sayılmır.
• "Commissioning" anlayışını müqavilədə müəyyən etməmək. ASHRAE, RIBA və NFPA ondan müxtəlif mənalarda istifadə edir.