Binanın ehtiyat enerji təchizatı: generator, UPS və ATS

Qısaca

Binaya nə qədər ehtiyat enerji lazım olduğu elektrik kəsintisinin nəyə başa gələcəyindən asılıdır. Azərbaycan və Rusiya qaydaları elektrikqəbulediciləri üç etibarlılıq kateqoriyasına bölür. Yanğın təhlükəsizliyi sistemləri, liftlər və qəza işıqlandırması daxil olan I kateqoriyaya iki müstəqil mənbə lazımdır və enerji yalnız avtomatik keçidin çəkdiyi müddətə kəsilə bilər. UPS bu boşluğu fasiləsiz və ya demək olar ki, fasiləsiz doldurur. Generator bir neçə saniyə ərzində (ABŞ-ın "Type 10" sistemi üçün 10 saniyəyə qədər) işə düşür və yanacağı çatdıqca saatlarla işləyir. Avtomatik keçid açarı (ATS) yükü mənbələr arasında ötürür. Yanğın təhlükəsizliyi sistemlərinə həmçinin öz akkumulyatorları və yanğında işləməyə davam edən kabellər lazımdır.

Bu niyə vacibdir

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, 2018-ci il iyulun 3-4-də Azərbaycanda baş verən iki qəza ölkənin böyük hissəsini bir neçə saat elektrik enerjisiz, bəzi yerlərdə isə həm də susuz qoyub; ölkə üzrə 39 şəhər və rayon zərər çəkib. Yanğın nasosları, liftləri və qəza işıqlandırması yalnız şəbəkədən asılı olan bina şəbəkənin özü qədər etibarlıdır.

Etibarlılıq kateqoriyaları

Azərbaycanda kateqoriyalar yaşayış, ictimai binalar və mühəndis-kommunikasiya təminatı obyektləri üçün Nazirlər Kabinetinin 29 iyul 2019-cu il tarixli 329 nömrəli Qərarı ilə müəyyən edilib. Onun tərifləri Rusiyanın elektrik qurğularının quraşdırılması qaydalarındakı (PUE, 7-ci nəşr) təriflərlə üst-üstə düşür:

• I kateqoriya. Qarşılıqlı ehtiyatda olan iki müstəqil qida mənbəyi. Mənbələrdən birində pozuntu olduqda fasiləyə yalnız qidalanmanın avtomatik bərpası müddətində yol verilir. İnsanların həyatına təhlükənin, partlayışların və yanğınların qarşısını almaq üçün fasiləsiz işləməli olan xüsusi qrup elektrikqəbuledicilərə üçüncü müstəqil mənbə nəzərdə tutulur. İkinci mənbə, xüsusi qrup üçün isə üçüncü mənbə qismində fasiləsiz qidalanma aqreqatları və akkumulyator batareyaları istifadə oluna bilər.
• II kateqoriya. İki mənbə, lakin fasilə növbətçi heyətin və ya səyyar operativ xidmətin ehtiyat mənbəni qoşması üçün lazım olan müddət qədər davam edə bilər.
• III kateqoriya. Bir mənbə, bu şərtlə ki, zədələnmiş elementin təmiri və ya dəyişdirilməsi üçün kəsintilər bir sutkadan artıq olmasın.

329 nömrəli Qərar başqaları ilə yanaşı bunları I kateqoriyaya aid edir:

• yaşayış binalarında: yanğın əleyhinə qurğular (yanğın nasosları, hava basqısı, tüstükənarlaşdırma, yanğın siqnalizasiyası və yanğın xəbərdarlığı sistemləri), liftlər, qəza işıqlandırması və hündür qurğuların işıq çəpərlənməsi;
• ofislərin, təhsil müəssisələrinin, mehmanxanaların, ticarət sahəsi 500 m²-dən çox olan mağazaların və 50-dən çox oturacaq yeri olan iaşə müəssisələrinin yanğın əleyhinə qurğuları və qəza işıqlandırması;
• işçilərinin sayı 1 000 nəfərdən çox olan və ya hündürlüyü 10 mərtəbədən çox olan ofis binalarının bütün elektrikqəbulediciləri.

Yaşayış binasının digər elektrikqəbulediciləri II və ya III kateqoriyaya aiddir. Elektrik plitələri olan binalar II kateqoriyadır, 1–8 mənzilli binalar istisna olmaqla: onlar III kateqoriyadır. Qaz və ya bərk yanacaqla işləyən plitələri olan binalar 5 mərtəbədən hündür olduqda II, 5 mərtəbəyə qədər olduqda III kateqoriyadır.

Yüksək binalar üçün Azərbaycanın AzDTN 2.7-9 normaları daha irəli gedir. Sərnişin və yanğın liftləri, yanğın əleyhinə mühafizənin texniki vasitələri, qəza və təxliyə işıqlandırması, rabitə və müşahidə sistemləri, avtomatlaşdırılmış idarəetmə məntəqəsi I kateqoriyanın xüsusi qrupunu təşkil edir. Onların 3 saat işini təmin edən üçüncü müstəqil qida mənbəyi nəzərdə tutulmalıdır.

UPS: üç növ

Beynəlxalq standart IEC 62040-3 statik fasiləsiz qidalanma mənbələrini (UPS) çıxışın şəbəkədən nə qədər asılı olmasına görə təsnif edir:

• VFD (ehtiyat, offline). Yalnız enerjinin tam itməsindən qoruyur; qalan hallarda çıxış şəbəkənin gərginliyini və tezliyini izləyir.
• VI (xətt-interaktiv). Düzəldici dövrələrin köməyi ilə çıxış gərginliyini müəyyən hədlərdə saxlayır.
• VFI (onlayn, ikiqat çevirmə). Çıxış şəbəkə gərginliyinin və tezliyinin dəyişməsindən asılı deyil və cihaz onları akkumulyatordan istifadə etmədən düzəldir.

Schneider Electric-ə görə, ehtiyat və xətt-interaktiv cihazlar akkumulyatora "təxminən 10 ms" ərzində keçir. İkiqat çevirmə cihazında keçid müddəti 0 ms-dir, çünki heç bir açar işləmir. Yüksək səmərəlilik ("eco") rejimində ikiqat çevirmə UPS-i ehtiyat cihaz kimi işləyir və keçid müddəti 10 ms-dən az olur. 0,5–5 kVA diapazonunda xətt-interaktiv cihazlar üstünlük təşkil edir; 10 kVA-dan yuxarı ən populyar növ ikiqat çevirmədir.

Generator: nə qədər tez və nə qədər uzun

Qəza və ehtiyat enerji sistemləri üzrə ABŞ standartı NFPA 110 (qüvvədə olan nəşr 2025) generator sistemlərini bunlara görə təsnif edir:

• Tip (Type): enerji itəndən bərpa olunanadək maksimum vaxt. Type 10 sistemi enerjini 10 saniyə ərzində bərpa edir.
• Sinif (Class): sistemin yanacaq doldurulmadan nominal yüklə işlədiyi minimum müddət: 5 dəqiqə, 15 dəqiqə, 2, 6 və ya 48 saat. Yanacaq sinfin tələb etdiyinin 133%-i qədər götürülməlidir.
• Səviyyə (Level). 1-ci səviyyə nasazlığı insan həyatına və ya ağır xəsarətə səbəb ola bilən sistemlər, 2-ci səviyyə isə daha az kritik sistemlər üçündür. 1-ci səviyyə adətən həyat təhlükəsizliyi işıqlandırmasını, yanğın siqnalizasiyasını, liftləri, yanğın nasoslarını, fövqəladə rabitəni və tüstü uzaqlaşdırmanı qidalandırır.

NFPA mühəndisi qeyd edir ki, generator nasazlıqlarının ən çox yayılmış səbəbi akkumulyatorlardır: dizel generatorun akkumulyatorları sıradan çıxsa, bütün sistem işləməyəcək.

Avtomatik keçid açarı

ATS yükü əsas mənbədən ehtiyat mənbəyə və geri ötürür. 1 000 V AC-yə qədər keçid qurğuları üzrə beynəlxalq standart IEC 60947-6-1-dir; onun dördüncü nəşri 2026-cı ilin aprelində dərc olunub. O, əl ilə, məsafədən və avtomatik idarə olunan qurğuları əhatə edir, statik keçid açarlarını isə yox: onların ayrıca standartı var (IEC 62310). 2021-ci il nəşri avtomatik keçid qurğusunu bütün lazımi ölçmə girişləri, monitorinq və idarəetmə məntiqi olan, özü işləyən qurğu kimi təyin edirdi.

Yanğın təhlükəsizliyi sistemlərinin enerji təchizatı

Rusiya. SP 6.13130 qaydalar məcəlləsinin yeni nəşri 29 dekabr 2025-ci il tarixli 1263 saylı əmrlə təsdiq olunub. Əmr verildiyi gündən altı ay sonra qüvvəyə minir və SP 6.13130.2021-i əvəz edir. Əsas qaydaları:

• Yanğından mühafizə sistemlərinin bütün elektrikqəbulediciləri I kateqoriyaya aiddir. Sutka ərzində stasionar yardım göstərən xəstəxanalar və məlumat mərkəzləri üçün onlar xüsusi qrupa daxildir.
• Sistemlər ayrıca yanğından mühafizə panelindən qidalanır. O, binanın ATS-i olan giriş panelinə və ya öz ATS-i olan ayrıca lövhəyə qoşulur.
• Keçid zamanı yanğın siqnalizasiyası və idarəetmə panelləri UPS və ya akkumulyatorla qidalanır.
• Akkumulyatorlar 24 saat növbətçi rejim və 1 saat "Yanğın" rejimi üçün hesablanır.
• Elektrik naqilləri yanğında işləməyə davam etməlidir:
  • təxliyə işıqlandırması üçün 1 saat;
  • xəbərvermə sistemi üçün 1 saat (az ola bilər, amma təxliyə vaxtından az olmamalıdır);
  • yanğınsöndürənlər üçün liftlər üçün 2 saat.
• Kabellər GOST 31565-ə uyğundur. Məsələn, ng(A)-FRLS çoxmənzilli binalarda istifadə olunur. ng(A)-FRHF hündürlüyü 75 m-dən çox yaşayış binalarında, 50 m-dən çox ictimai binalarda, teatrlarda və mağazalarda istifadə olunur. ng(A)-FRLSLTx uşaq bağçalarında, xəstəxanalarda və mehmanxanalarda istifadə olunur.
• Yanğından mühafizə dövrələrində mühafizə açma qurğularına (RCD), qövs qəzasından mühafizə qurğularına və əriyən qoruyuculara icazə verilmir. Qəza işıqlandırmasının bir dövrəsində ən çoxu 20 işıq cihazı ola bilər.

ABŞ. NFPA əməkdaşlarına görə, NFPA 72 üzrə yanğın siqnalizasiyası sisteminin ehtiyat qidalanması onu 24 saat növbətçi rejimdə, sonra 5 dəqiqə həyəcan rejimində işlətməlidir; səsli xəbərvermə sistemləri üçün 15 dəqiqə. Ehtiyat mənbə generatordursa, akkumulyatorlar yenə də tələb olunur və 4 saat üçün hesablanır.

Böyük Britaniya. BS 5839-1-ə görə (Yanğın Sənayesi Assosiasiyasının sitat gətirdiyi 2013-cü il mətni) M və L kateqoriyalı sistemlərin akkumulyatorları 24 saat növbətçi rejimdə, sonra 30 dəqiqə həyəcan rejimində işləyir. Avtomatik işə düşən generator olduqda 6 saat və 30 dəqiqə.

Azərbaycan, yüksək binalar. AzDTN 2.7-9 tələb edir:

• yanğın bölməsində hər elektrik lövhəsinə müstəqil 0,4 kV giriş;
• bir-birinə ehtiyatda olan kabellər arasında ən azı 1,0 m məsafə;
• transformator yarımstansiyasından və müstəqil qidalanma mənbəyindən giriş-paylayıcı qurğulara, oradan isə yanğın liftlərinə və yanğın təhlükəsizliyi sistemlərinə gedən kabellərin odadavamlı kanallarda ayrıca çəkilməsi və ya odadavamlı olması.

Yanğına davamlı kabellər

• IEC 60331 0,6/1 kV-a qədər kabelin yanğında, mexaniki zərbə şəraitində, ən azı 830 °C temperaturda işləməyə davam edib-etmədiyini yoxlayır.
• BS 8519:2020, həyat təhlükəsizliyi və yanğınsöndürmə sistemlərində yanğına davamlı kabel sistemləri üzrə Britaniya məcəlləsi 30, 60 və 120 dəqiqəlik davamlılıq kateqoriyalarından istifadə edir.
• Avropanın kabel sinifləri Aca-dan Fca-ya qədər (onları AB-nin 2016/364 saylı Nümayəndəli Reqlamenti müəyyən edir) kabelin yanğına necə reaksiya verdiyini təsvir edir, onun yanğında işləməyə davam edib-etmədiyini yox. Europacable-a görə, yanğına davamlı kabellərin yanğına davamlılığını hazırda AB-nin Tikinti Məhsulları Reqlamentinə əsasən təsnif etmək mümkün deyil.

Sınaqlar

NFPA 110-a görə (2022-ci il mətni; 2025-ci il nəşrinin düzəliş hesabatları bu bəndlərdə dəyişiklik göstərmir):

• Sistem ən azı ayda bir dəfə, ən azı 30 dəqiqə yük altında işlədilir. Dizel generator ya istehsalçının tövsiyə etdiyi işlənmiş qaz temperaturuna çatmalı, ya da nominal gücünün ən azı 30%-i ilə işləməlidir. Bu, "yaş yığılmanın" (wet stacking), yəni yanmamış yanacağın işlənmiş qaz sistemində toplanmasının qarşısını alır.
• Keçid açarları hər ay işə salınır.
• 1-ci səviyyəli sistemlərə hər həftə baxılır. Hər 36 aydan bir onlar sinfinin müddəti qədər, 4 saata qədər sınaqdan keçirilir.

Tipik səhvlər

• Generatoru ani hesab etmək. Hətta Type 10 sistemi 10 saniyə çəkə bilər; dayanmamalı olan sistemlərə arada UPS və ya akkumulyator lazımdır.
• Kritik UPS-i eco rejimində işlətmək. O zaman o, ehtiyat cihaz kimi işləyir və keçid müddəti 0 əvəzinə 10 ms-dən az olur.
• Generatorun akkumulyatorlarına diqqət yetirməmək. NFPA əməkdaşları onları generator nasazlıqlarının ən çox yayılmış səbəbi adlandırır.
• Yanğın dövrələri üçün kabeli Avropa sinfinə görə seçmək. Bu sinif yanğına reaksiyanı təsvir edir, dövrənin işləməyə davam etməsini yox.
• Yanğın nasosu dövrəsində mühafizə açma qurğusu. Rusiya məcəlləsi bunu yanğından mühafizə dövrələrində qadağan edir.
• Müxtəlif ölkələrin akkumulyator qaydalarını qarışdırmaq. 24 saat + 1 saat, 24 saat + 5 dəqiqə və 24 saat + 30 dəqiqə qaydalarının hamısı mövcuddur; layihənin əsaslandığı normanın qaydasını tətbiq edin.